HERMETYZM
MICKIEWICZA
W
“DZIADACH”
JAKO
KONSTYTUTYWNY
ELEMENT
ZNACZENIA
UTWORU
Adam Mickiewicz wraz z kilkoma przyjaciółmi był założycielem Tajnego Stowarzyszenia Filomatów – Miłośników nauki. Związek ten został inicjowany ok. 1 października 1817 roku na Uniwersytecie Wileńskim, gdzie studiował Mickiewicz. Był to związek o charakterze paramasońskim, inicjacyjnym ale raczej towarzyskim niż „zakonnym”. Celem działania Filomatów była wzajemna pomoc i działalność samokształceniowa dla dobra kraju i narodu polskiego oraz upowszechnianie nauki w duchu solidaryzmu społecznego. Praktycznie polegało to na wspólnej lekturze pism społecznych i mistycznych, omawianiu dzieł i ich propagowaniu w duchu cnót dzielności moralnej. Mickiewicz, dzięki Tomaszowi Zanowi, który był sekretarzem Filomatów i bibliotece na dworze Wereszczaków i hrabiów Puttkamerów, Mickiewicz doskonale orientował się w modnych w owym czasie nurtach ideowych oświeceniowych i romantycznych, m.in. koledzy zaczytywali się w dziele „Historia jakobinizmu” Augustina Barruela wyd. w Polsce 1812 roku w Berdyczowie.
(w tym czasie Mickiewicz kochał się zabójczo w Maryli Wereszczaków, a na wieść o zaręczynach Maryli z Puttkamerem zamierzał popełnić samobójstwo – co odzwierciedla się w Dziadach części II, zamierzał też pojedynkować się na pistolety z rywalem wraz z zaproszonym sekundantem – po rozmowie z Marylą, zrezygnował z obu zamiarów, czego bardzo się wstydził).
W roku Towarzystwo Filomatów zostało zlikwidowane w lutym 1824 r. w trakcie śledztwa Nowosilcowa, towarzysze zostali aresztowani (por. scena więzienna Dziadów cz.III), Tomasz Zan został skazany na rok twierdzy, inni na pół roku więzienia, inni – młodzi Filareci (których hasłem były Ojczyzna, Nauka, Cnota – używane jest do dziś w polskim harcerstwie; inicjały tego hasła (ONC) znajdują się na harcerskiej lilijce) zostali skazani na zesłanie na Syberię lub „w sołdaty”, gdzie zginęli, a jeszcze inni jak m.in. Mickiewicz zostali skazani na zesłanie do Rosji, do Petersburga. Tam Adam Mickiewicz poznał Józefa Oleszkiewicza malarza, mistyka i ważnego masona, autora m. in. ciekawego portretu Mickiewicza w pozie masońskiej.
STOWARZYSZENIE
FILOMATÓW
Stowarzyszenie Filomatów, Adam Mickiewicz w śrdoku
Polskie tajne stowarzyszenie studentów i absolwentów Uniwersytetu Wileńskiego działające w latach 1817–1821, a następnie bez nazwy i ze zmienioną organizacją wewnętrzną do 1823. Pierwotnym celem związku było samokształcenie, wzajemna pomoc w nauce oraz ćwiczenie się w sztuce pisania. Towarzystwo Filomatyczne wypracowało własny program moralny oraz stworzyło sieć związków zależnych o rozbudowanych celach i programie działania. Kres istnieniu Towarzystwa Filomatycznego położyło śledztwo w sprawie tajnych związków młodzieży i studentów Uniwersytetu Wileńskiego prowadzone przez kuratora Nikołaja Nowosilcowa w latach 1823–1824.
TOWARZYSTWO
FILOMATYCZNE
Polskie tajne stowarzyszenie patriotyczne młodzieży wileńskiej założone przez Towarzystwo Filomatyczne (filomatów), działające w latach 1820–1823. Zgromadzenie Filaretów było najniższym hierarchicznie i zarazem najliczniejszym związkiem zależnym Towarzystwa Filomatycznego (do związku należeli filareci niżsi i filareci wyżsi, w 1822 związek liczył 172 członków). Jego prezesem był Tomasz Zan. Zlikwidowane zostało wskutek masowych aresztowań przez władze rosyjskie w 1823 po śledztwie prowadzonym przez komisję Nikołaja Nowosilcowa.
Hasło filaretów (Ojczyzna, Nauka, Cnota) używane jest w harcerstwie. Inicjały tego hasła (ONC) znajdują się na harcerskiej lilijce.
ZGROMADZENIE
FILARETÓW
Pieśń Adama Mickiewicza napisana w 1820 w Kownie dla wileńskiego Zgromadzenia Filaretów i stałą się jego hymnem; pierwodruk pieśni został opublikowany w 1828 w Warszawie w tygodniku „Motyl”.
(…) Zdzisław Kępiński dostrzega w Pieśni symbolikę wolnomularską i alchemiczną (tę ostatnią zaczerpniętą z dzieł Jakuba Böhmego). Pierwsza strofa jest parafrazą pieśni jednego z niemieckich Burschsenchaftów, które często były organizacjami powiązanymi z masonerią. Postulat radości i weselenia się (obok innych bardziej wzniosłych idei) jest cechą wspólną tajnych związków masońskich i studenckich, zarówno w Niemczech, jak i w Wilnie.
PIEŚŃ
FILARETÓW
Współzałożyciel Towarzystwa Filomatów utworzonego 1 października 1817 r. i jego przewodniczący na wydziale matematyczno-fizycznym, założyciel Związku Promienistych w 1820 r., w latach 1820-1823 prezes Zgromadzenia Filaretów, członek Towarzystwa Szubrawców. W maju 1821 r. na zaproszenie Jana Chodźko został przyjęty do wileńskiej loży „Szkoła Sokratesa”.
Za działalność w tych stowarzyszeniach został skazany na rok ciężkiego więzienia w Orenburgu, a następnie na zesłanie, gdzie przebywał w latach 1824-1837. W 1829 r. został asystentem Aleksandra von Humboldta, pod którego kierunkiem prowadził badania meteorologiczne. W Orenburgu wraz z Aleksandrem Chodżką założył muzeum historyczno-przyrodnicze z kolekcją eksponatów geologicznych (nazywany był „poszukiwaczem kamieni”). W 1831 r. na zlecenie władz zorganizował wyprawę naukową w stepy Kirgistanu i na Ural. Odkrył pola złotonośne po wschodniej stronie gór Uralu.
TOMASZ
ZAN
Promieniści, inaczej Towarzystwo Przyjaciół Pożytecznej Zabawy lub Związek Promienistych – związek studentów Uniwersytetu Wileńskiego założony 6 maja?/ 18 maja 1820 w Wilnie przez studenta Wydziału Matematyczno-Fizycznego, Tomasza Zana. Nazwa „promieniści” wywodzi się od idei promienistości autorstwa Tomasza Zana. W myśl teorii Zana „każdy człowiek promieniuje się stosownie do ścisłości i ładności swego połączenia duszy z ciałem i tworzy wokoło siebie atmosferę obszerniejszą lub ściślejszą, mniej lub więcej ujmującą lub wstrętną[…]”. Lider promienistych twierdził, że istnieją pewne niewidzialne siły, które roztaczają wokół człowieka atmosferę pozytywną, gdy jest on dobry i piękny, ponieważ żyje według zasad moralnych lub negatywną, gdy je odrzuca. Zan stworzył też ideę miłości promienistej, która miała rozwijać się tylko w sferze duchowej i wzbogacać wnętrza młodych ludzi.
Związek Promienistych istniał około miesiąca. W tym czasie odbyto trzy majówki 6 maja/18 maja 1820, 17 maja/29 maja 1820 i 30 maja/11 czerwca 1820 Studenci pod przewodnictwem Tomasza Zana zbierali się na Popławach, gdzie czytali własne utwory poetyckie, literackie, śpiewali piosenki, organizowali zabawy oraz zawody, a także spożywali posiłek złożony z mleka i chleba z masłem, który miał podkreślać prostotę ich życia, a także kształtować skromność i umiarkowanie. Liczba promienistych na pierwszej majówce sięgała około pięćdziesięciu osób. Trzecia majówka zgromadziła już około stu sześćdziesięciu studentów, a także nielicznych mieszkańców Wilna.
PROMIENIŚCI
Francuski jezuita. Jako były wolnomularz oskarżył w jednym ze swoich dzieł (Mémoires pour servir à l’Histoire du Jacobinisme) masonerię i zakon iluminatów o wywołanie Rewolucji Francuskiej. Nazwał w nim Adama Weishaupta „wcielonym diabłem”. Wątek ten stał się później popularny w literaturze.
AUGUSTIN
BARRUEL
»Józef Oleszkiewicz, teozof, prorok niemal, do którego Mickiewicz przywiązał się uczuciem najwyższego podziwu i utrzymywał, że wtenczas dopiero miałby się za poetę, gdyby choć setną cząstkę natchnienia Oleszkiewicza posiadał. Rzeczywiście imaginacja Oleszkiewicza była potężną, serce niezrównanej dobroci, pracowitość ogromna, wymowa porywająca, ale psuł ją głos niemęski, cieniuchny i w chwilach zapału krzykliwy. Oleszkiewicz, zatopiony w mistycyzmie, w biały dzień wpadał w jakieś nadzwyczajne widzenia, a przemykające się obrazy brał za rzeczywistość. Nie wahał się twierdzić, że Księga Ksiąg wszystko opowiedziała, co było, jest i będzie. Tak mocno w to wierzył, że na dalekie lata z tekstów proroczych przepowiadał przyszłą dolę narodów, a mianowicie własnego. On to był twórcą rozwijanej później przez Mickiewicza, Krasińskiego i Odyńca idei, że naród polski wziął od Boga osobne, święte posłannictwo poprowadzenia ludzkości drogami Pańskiemi«. (z nekrologu)
Wybitną pozycję zajmował w wolnomularstwie, miał najwyższy stopień w hierarchii zakonu; od roku 1820 był wielkim mistrzem loży Orła Białego w Petersburgu, należał też do lóż masońskich w Wilnie i Grodnie. Wspominany przez ówczesnych pamiętnikarzy petersburskich jako człowiek wielkiej skromności, niezwykłej dobroci i hojności, znany był ze swych „cnót, głębokiej nauki i mistycznych przepowiedni“. Mistyk i teozof, we wszystkich przejawach życia widział stałą obecność Boga, wierzył w działanie Boskiej Opatrzności, wyznawał teorię o oczyszczającym, „mistycznym znaczeniu cierpień“, o tajemniczym „świecie ducha“. Jego poglądy, charyzmatyczna osobowość i „oblicze piękne, szlachetne surowe“ wywierały powszechne wrażenie, bo „wszystko coś w nim i około niego kiedykolwiek widział, zdawało się mówić, że oprócz powołania swojego i poświęcenia się sztuce inną jeszcze ten człowiek miał misję.“ (S.Morawski,1927)
Oleszkiewicz był prawdziwym mistrzem Adama Mickiewicza i wtajemniczał poetę w arkana filozofii hermetycznej, nauki templariuszy, Różokrzyżowców, masonerii spekulatywnej i jej rozmaite nurty, szczególnie w teozofię Jacoba Boehmego oraz idee ruchu karbonariuszy – „ węglarzy” (co znajduje wyraz w światopoglądzie Mickiewicza i jego utworach – szczególnie w Małej i Wielkiej Improwizacji oraz Widzeniu księdza Piotra a także w Widzeniu Ewy w Dziadach cz. III).
JÓZEF
OLESZKIEWICZ
Józef oleszkiewicz, portret Adama Mickiewicza, 1828
JÓZEF
OLESZKIEWICZ
OBRAZ
JÓZEF
OLESZKIEWICZ
AUTOPORTRET
Mickiewicz w Ustępie do Dziadów cz. III poświęcił wiersz Oleszkiewiczowi, przedstawionemu także jako Guślarz w Dziadach, – „ Oleszkiewicz”.
Fragment wiersza Oleszkiewicz:
Adam Mickiewicz Dziadów części III Ustęp
Oleszkiewicz
Dzień przed powodzią petersburską 1834
(…) Zdawał się mierzyć, jak woda głęboka.
Odblask latarki odbity od lodu
Oblewa jego księgi tajemnicze
I pochylone nad świecą oblicze
Żółte, jak obłok nad słońcem zachodu:
Oblicze piękne, szlachetne, surowe.
Okiem tak pilnie w swojej księdze czytał,
(…) Widać, że prosi, wymaga milczenia.
Coś tak dziwnego było w ręki ruchu,
Że choć podróżni tuż nad nim stanęli,
Patrząc i szepcąc, i śmiejąc się w duchu,
Umilkli wszyscy, przerwać mu nie śmieli.
Jeden w twarz spojrzał i poznał, i krzyknął:
„To on!” — I któż on? — Polak, jest malarzem,
Lecz go właściwiej nazywać guślarzem,
Bo dawno od farb i pędzla odwyknął,
Bibliją tylko i kabałę bada,
I mówią nawet, że z duchami gada (…)
GUŚLARZ
Link do pobrania dokumentu PDF
z pełnym tekstem
JÓZEF
OLESZKIEWICZ
OBRAZ
JÓZEF
OLESZKIEWICZ
OBRAZ
Bardzo krótka historia ruchów hermetycznych i wolnościowych, które dzięki Józefowi Oleszkiewiczowi zgłębiał Adam Mickiewicz, który szczególnie zajmował się poglądami Jacoba Boehmego ( co wyraźnie widać w Dziadach cz. III ) oraz chciał przystąpić do ruchu Karbonariuszy ze względu na idee dążeń niepodległościowych. Jednocześnie Mickiewicz wiele swoich wizji poetyckich opiera na poglądach hermetystów, alchemików, Różokrzyżowców i masonerii spekulatywnej (co dowodnie wykazuje Zdzisław Kępiński w pracy „Mickiewicz hermetyczny”, a bez choćby pobieżnej wiedzy na ten temat, nie da się dziś odczytać pełni przekazu treści Dziadów cz. III – szczególnie Małej i Wielkiej Improwizacji, Widzenia Ewy i Księdza Piotra ).
RUCHY
HERMETYCZNE
I WOLNOŚCIOWE
Niemiecki filozof i działacz religijny; protestancki mistyk i gnostyk. Uważany za pierwszego filozofa piszącego po niemiecku, a nie po łacinie.
(…) Pomimo tego, że w swoich dziełach Böhme kierował się zarówno poglądami twórców neoplatońskich, jak i alchemicznych, takich jak Paracelsus, pozostał on wierny tradycji chrześcijańskiej. To właśnie on wywarł duży wpływ na ruch antyautorytarny i mistyczny, tj. Kwakrów, Filadelfijczyków, Gichtelian, Towarzystwo Kobiet w Dziczy, Wspólnotę Efrata, Społeczeństwo Harmonii, Separatystów z Zoar, Martinizm oraz Teozofię Chrześcijańską. Uczeń, a zarazem mentor Böhmego, legnicki lekarz Balthazar Walther, który podróżował do Ziemi Świętej w poszukiwaniu magicznej, kabalistycznej i alchemicznej mądrości przyczynił się do wdrożenia kabalistycznych idei do myśli Böhmego. Twórczość Jakoba była także inspiracją dla wyznawców niemieckiej filozofii romantycznej, w szczególności dla Schellinga. Z kolei w swoim traktacie Kosmiczna Świadomość (1901), Richard Bucke zwraca uwagę na głębię jego duchowego oświecenia, które to ukazało Böhmemu ostateczną tożsamość lub też jedność pomiędzy ludźmi a Bogiem. Böhme wywarł także duży wpływ na Williama Blake’a, angielskiego poetę romantycznego, artystę oraz mistyka.
JAKOB BÖHME
Karbonariusze (węglarze, zakon węglarzy, dobrzy kuzyni) – członkowie włoskiego tajnego stowarzyszenia skierowanego przeciw siłom okupacyjnym w okresie wojen napoleońskich, które przekształcając się w ruch rewolucyjny, odegrało dużą rolę w procesie zjednoczenia Włoch.
Istnieje wiele teorii dotyczących powstania karbonaryzmu. Twórcami węglarstwa mieli być francuscy masoni (charbonniers – francuska nazwa wypalaczy węgla drzewnego) nastawieni opozycyjnie do oficjalnej masonerii lub masoni obrządku szwedzkiego, którzy zawsze zwalczali masonerię oficjalną. Karbonaryzm mógł też powstać w kręgu oficerów wojskowych nie należących do masonerii, a wyznających poglądy demokratyczne w stylu Jana Jakuba Rousseau. Ci oficerowie, którzy przybyli do Włoch z Józefem Bonapartem i Muratem, mieli rozpropagować tam karbonaryzm w celu zwalczania wpływów Ferdynanda IV (w rzeczywistości karbonariusze rozpoczęli walkę z panowaniem francuskim). Istnieje także pogląd, że węglarstwo stworzyli na Sycylii Anglicy, królowa Maria Karolina Habsburg lub co najprawdopodobniejsze włoscy iluminaci pod koniec XVIII wieku.
Karbonariusze wspierali organizację rewolucji we Włoszech w 1820, 1830, 1831 i 1848. Ich działalność była skierowana przeciwko absolutyzmowi i klerowi, zwłaszcza rządom Habsburgów. Nazwa pochodzi od włoskich węglarzy, którzy ukrywali zbiegów politycznych.
KARBONARIUSZE
Hermetyzm – greko-egipski mistyczny zespół wierzeń pogańskich zawartych w zbiorze zwanym Corpus Hermeticum – zbiorze osiemnastu traktatów powstałych w hellenistycznej Aleksandrii w I wieku n.e. Za inicjatora tej filozofii uznaje się wpółmitycznego Hermesa Trismegistosa, utożsamianego z egipskim Thotem.
(…) Hermetyzm renesansowy wraz z filozofią alchemików stanowi część renesansowej myśli mistycznej. Zakłada on przede wszystkim jedność i niepodzielność uniwersum, w którym wydarzenia zachodzą synchronicznie na wszystkich jego poziomach. Chodzi tu np. o poziom duchowy i aspekt zmysłowy. Stąd hermetyczne powiedzenie „jako na górze, tako na dole”. Zgodnie z tą właściwością świata funkcjonują transcendentne nauki, takie jak alchemia czy astrologia.
HERMETYZM
Hermetyczne wyobrażenie świątyni wraz z symboliką kolumn
CORPUS HERMETICUM
Postać mitologiczna – Hermes Trismegistos ( „ po trzykroć wielki” ) uznawany za twórcę filozofii Hermetycznej – wiedzy tajemnej rys. Pierre Mussard, Historia Deorum fatidicorum, Venice, 1675.
Przypisuje mu się autorstwo dzieła Tabula Smaragdina oraz traktatów Corpus Hermeticum , są to niewątpliwie dzieła o charakterze neoplatońskim – hellenistycznym, ale ich datowanie jest sporne jedni mówią, że powstały w starożytnym Egipcie, inni uznają, że powstawały w I wieku n.e., inni datują je na IV – VI wiek n.e, wreszcie inni uważają, że powstały w XII – XIII wieku. Faktem jest jednak ich istnienie i gwałtowny ich rozwój – teozofii i alchemii w XVI i XVII wieku n.e., a także inspirujący wpływ na rozważania filozoficzne, społeczne, polityczne, naukowe, artystyczne do końca XIX wieku, a może i do dziś ( w wielu różnych odmianach).
Hermes Trismegistos
HERMETYZM
źródło: Historia Filozofii Na Krótko
Co zawierają traktaty Corpus Hermeticum? – dr Aneta Tylak
Corpus Hermeticum to zbiór greckojęzycznych traktatów, których autorstwo tradycja przypisuje Hermesowi Trismegistosowi. Kiedy powstały te traktaty? Co zawierają? I czy naprawdę są dziełem jednego człowieka? Między innymi o tym rozmawiamy z panią dr Anetą Tylak. Dr Aneta Tylak – filozof, filolog klasyczny, badaczka traktatów ze zbioru Corpus Hermeticum, związana z Uniwersytetem w Łodzi. Autorka książki “Bóg – świat – człowiek w traktatach Corpus Hermeticum na tle greckiej tradycji filozoficznej”.
CORPUS HERMETICUM
źródło: Fundacja Panteon
Przednaukowa praktyka łącząca elementy, które zawarte są obecnie w chemii, fizyce, sztuce, semiotyce, psychologii, parapsychologii, metalurgii, medycynie, astrologii, mistycyzmie i religii. Wspólnym celem alchemików było odkrycie metody transmutacji ołowiu w złoto (kamień filozoficzny), lekarstwa na wszelkie choroby (panaceum) oraz eliksiru nieśmiertelności. Alchemię można uważać za bezpośredniego przodka współczesnej chemii.
Alchemia symboliczna to także część rytuału „wolnomularskiej podróży” symbolizująca między innymi ascezę prowadzącą do masońskiej gnosis – wiedzy dla wtajemniczonych.
ALCHEMIA
„Laboratorium alchemika” sztych autorstwa Paullusa van der Dorsta, z książki H. Khunratha, pt. „Amphitheatrum sapientiae aeternae” z 1595 roku.
LABORATORIUM
ALCHEMIKA
LABORATORIUM
ALCHEMICZNE
Alchemik Sędziwój – obraz Jana Matejki (1867) – Michał Sędziwój (wielki polski alchemik 1566-1636), prezentuje wytworzone złoto królowi Zygmuntowi III Wazie w Krakowie
ALCHEMIK
SĘDZIWÓJ
“(…) jego rozważania na temat tego, że w powietrzu znajduje się życiodajny składnik, uważa się za pierwsze wzmianki o istnieniu tlenu. Sędziwój słusznie twierdził też, że ta niezwykła substancja znajduje się w stanie stałym w saletrze, w czym upatrywał jej łatwopalne właściwości.” – polskieradio
MICHAŁ SĘDZIWÓJ
ODKRYWCA TLENU
Mikołaj Sędziwój, autor: Łuszczkiewicz, Tygodnik Ilustrowany, 1862
Posłuchaj audycji radiowej na temat Michała Sędziwoja i Kamienia Filozoficznego. (link)
KAMIEŃ
FILOZOFICZNY
AUDYCJA
RADIOWA
“Magia, alchemia, astrologia, czary i czarownice – tajemnice dawnych ksiąg”.
Wykład został przygotowany i przeprowadzony w ramach Dolnośląskiego Festiwalu Nauki 2021 przez dr Lucynę Biały z Oddziału Starych Druków.
MAGIA
ALCHEMIA
ASTROLOGIA
CZARY I
CZAROWNICE
Alchemia to starożytna praktyka, która trwa do dziś. Starożytne kultury znane z praktykowania alchemii to Sumerowie, Egipcjanie, Fenicjanie, Chaldejczycy, Babilończycy, Arabowie, Grecy i Rzymianie. Dla Egipcjan alchemia była mistrzowską nauką, która, jak wierzyli, została im objawiona przez boga Thota, zwanego przez Greków Hermesem.
ALCHEMIA
CZĘŚĆ 1
źródło: Proroctwa i przepowiednie
Najsławniejszy angielski i europejski okultysta, alchemik, dyplomata i szpieg John Dee (1527-1608 ) – pierwowzór postaci Prospera w „Burzy” Szekspira.
JOHN DEE
Zakon Ubogich Rycerzy Chrystusa i Świątyni Salomona (łac. Fratres Militiae Templi, Pauperes Commilitones Christi Templique Salomonis) – średniowieczny katolicki zakon rycerski, działający od XII do XIV wieku.
(…) Niektóre z organizacji wolnomularskich uważają się za spadkobierców tradycji zakonu templariuszy. Część lóż masońskich przyjęła nazwę „Rycerzy Świątyni”, niektóre posługują się też flagami templariuszy, a podczas spotkań przebierają się za templariuszy.
Templariusze mogą być posttzegani jako „depozytariusze” wiedzy tajemnej – hermetycznej.
TEMPLARIUSZE
Król Jerozolimy Baldwin II przekazuje Świątynię Jerozolimską hugonowi de Payens, ówczesnemu Wielkiemu Mistrzowi Templariuszy; rys z XIII w
PIECZĘĆ
ZAKONU
TEMPLARIUSZY
Posłuchaj audycji radiowej o legendach związanych z Zakonem Templariuszy. (link)
Templariusze codziennie na dwie godziny przed wschodem słońca zbierali się w kaplicy, by modlić się psalmami. Potem każdy rycerz sprawdzał stan swojej zbroi i uprzęży. Po mszy jedli skromne śniadanie, po czym zabawiali się rozmowami. W nocy spali w celach bez drzwi, łączył ich wspólny korytarz. W zakonie pełnić mogli jedną z czterech funkcji: braci rycerzy, braci giermków, kapelanów oraz służby i rzemieślników.
– Templariusze w oparciu o regułę św. Augustyna składali się przede wszystkim z ludzi, którzy nie mieli święceń kapłańskich i ich celem nie było duszpasterstwo, tylko działanie na rzecz wspólnoty wiernych dla jakiegoś pożytecznego celu – mówiła historyk dr Maria Starnawska w aud. Hanny Gizy
TEMPLARIUSZE
AUDYCJA
RADIOWA
Kabała (hebr. קבלה „otrzymywanie, przyjmowanie”) – duchowa mistyczno-filozoficzna szkoła judaizmu. Do jej podstawowych źródeł zaliczają się: Tora, Zohar, Ec Haim, Talmud dziesięciu sefirot, Sefer Jecira, Bahir, a także inne dzieła Ari (rabina Icchaka Luria Aszkenazi, znanego także pod imieniem Arizal) oraz Baal Sulama (Jehuda Leib Ha-Lewi Aszlaga).
Mądrość ta wyraża przez siebie, ni mniej ni więcej, jak kolejność zejścia korzeni, uwarunkowanych połączeniem przyczyny i skutku, podporządkowanych stałym i absolutnym prawom, które połączone ze sobą i ukierunkowane na jeden wielki, lecz bardzo ukryty cel, który nazywany jest: „Otwarcie Boskości Stwórcy jego stworzeniom w tym świecie…”.
– Baal Sulam, Istota Kabały
KABAŁA
DRZEWO ŻYCIA
Drzewo życia – drzewo 10 sefir
Lekarz i przyrodnik, zwany ojcem medycyny nowożytnej. Pionier jatrochemii.
Uważał, że medycyna powinna być ugruntowana w poznaniu Boga i natury. Do poznania rzeczy – a także chorób oraz terapii – niezbędne są, z jednej strony, dowody empiryczne, z drugiej zaś – i to według niego było znacznie ważniejsze – ujęcie spraw w całości: Albowiem człowieka można ująć jedynie z punktu widzenia makrokosmosu, człowiek nie może się poznać sam z siebie. Lekarz staje się doskonały dopiero wtedy, gdy zda sobie sprawę z tej zgodności (Opus Paramirum). Paracelsus uważał, że ciało materialne to jedynie jakaś część niewidzialnego dla zwyczajnego obserwatora ciała doskonałego. Jeśli jednak człowiek, za sprawą nieustannych starań o boskie oświecenie, dostąpi udziału w boskim ogniu, wówczas będzie on mógł ujrzeć świat w innej perspektywie, w świetle natury (Opus Paramirum) – taka perspektywa przystoi też lekarzowi. Paracelsus uważał, że lekarz, jeśli ma odpowiednio wykonywać swą pracę, oprócz łaski boskiej potrzebuje znajomości i biegłości w czterech dyscyplinach: filozofii, astronomii, alchemii i etyce (proprietas).
PARACELSUS
Niemiecki polihistor, filozof, okultysta, astrolog i alchemik, przedstawiciel renesansowej magii i okultyzmu.
Na potrzeby swojej mowy inauguracyjnej poświęconej córce cesarza Maksymiliana, Małgorzacie Habsburg (1480–1530), księżniczce Austrii i Burgundii, zaczął pracować nad dziełem De nobilitate et praecellentia foeminei sexus declamatio, które zostało opublikowane dopiero w 1529 roku. Wykłady Agrippy o kabale cieszyły się dużym zainteresowaniem wśród akademików. Jean Catilinet, przełożony franciszkanów w Burgundii, potępił Agryppę jako „judaizującego heretyka”, przez co Agryppa musiał zakończyć karierę wykładowcy.
Agrippa wrócił do Niemiec i udał się do opactwa św. Jakuba w Würzburgu, gdzie spotkał Jana Tritemiusza (1462–1516), opata klasztoru w Sponheim, z którym prowadził dyskuje na temat magii naturalnej i jej roli w kulturze. W 1510 roku Agrippa napisał Occulta philosophia, podręcznik białej magii z opisami cudownych właściwości m.in. kamieni, ziół, metali i liczb.
HEINRICH
CORNELIUS
AGRIPPA
Różokrzyż TO termin odnoszący się do ruchu i nauki głoszonej przez kontynuatorów starożytnych szkół misteryjnych, jacy pojawili się na przestrzeni XV wieku, a którzy nawiązywali do idei zawartych w tradycjach gnostyckich głoszonych wcześniej m.in. przez esseńczyków, manichejczyków, katarów. Pierwsze dokumenty związane z tym ruchem pochodzą z XVII wieku.
Różokrzyż zaznacza w swej filozofii boskie pochodzenie człowieka rozpatrywane przez upadek w grzech oraz możliwość ponownego zjednoczenia z boskim polem życia. Nauka ta powiązana jest silnie z alchemią, postrzegając możliwość zbawienia w przemianie ołowiu symbolizującego naturę człowieka ziemskiego w złoto prawdziwego boskiego człowieka, który niczym Feniks z popiołów musi wznieść się z grobu natury.
RÓŻOKRZYŻ
„Świątynia Różokrzyża” Teophilus Schweighardt Constantiens, 1618
ŚWIĄTYNIA
RÓŻOKRZYŻA
„Świątynia Różokrzyża” XVIII-wieczne przedstawienie grobu, Teophilus Schweighardt Constantiens, 1618
XVIII-wieczne przedstawienie grobu Christiana Rosenkreutza, inspiratora idei Różokrzyża
GRÓB
ROSENKREUTZA
Niemiecki pisarz, matematyk, alchemik, astrolog, kabalista, różokrzyżowiec oraz teolog, określany mianem „Lutra z Wirtembergii”. Profesor uniwersytetu w Tybindze. Autor Alchemicznych zaślubin Christiana Rosenkreutza (Chymische Hochzeit Christiani Rosencreutz anno 1459).
(…) W roku 1614 w Kassel ujrzała też światło dzienne tajemnicza, anonimowa broszura, której autorstwo przypisuje się Johannowi Valentinowi Andreae. Był to pierwszy z trzech manifestów rzekomo istniejącego, a tak naprawdę dopiero postulowanego tajnego bractwa Różo-Krzyża, zrzeszającego uczonych-hermetystów. Pełny tytuł broszury brzmiał: Uniwersalna i powszechna reforma całego świata Fama Fraternitatis („Sława Bractwa”) Honorowego bractwa Różo-Krzyża skierowana do wszystkich ludzi nauki i władców Europy oraz krótka odpowiedź przesłana przez pana Haselmeyera, który z tej przyczyny został aresztowany przez jezuitów, wtrącony do więzienia i zakuty w łańcuchy na galerze. Teraz wydana drukiem do wiadomości wszystkich ludzi o szczerych sercach.
Zaledwie rok po Famie Fraternitatis ukazał się kolejny manifest „niewidzialnego” bractwa, noszący tytuł Confessio Fraternitatis (Wyznanie bractwa). Manifesty Andreaego głosiły potrzebę generalnej, światowej reformy, radykalnego rozwiązania moralnego i intelektualnego kryzysu współczesnej Europy, które może być możliwe tylko poprzez dokończenie reformacji luterańskiej, zjednoczenie wszystkich chrześcijan, postęp naukowy i współpracę uczonych. Takie były też celom tajnego bractwa, założonego, wedle słów manifestów, jeszcze w Średniowieczu przez Christiana Rosenkreutza, które oprócz tego postulowały wydanie w przyszłości wielkiej encyklopedii kodyfikującej całość wiedzy ludzkiej.
JOHANN
VALENTIN
ANDREAE
“Summum bonum”, ilustracja przedstawiająca wizję różo-krzyża, Robert Fludd, 1629
RÓŻOKRZYŻ
“Nie istnieją zatem historyczne dowody istnienia różokrzyżowców; istnieją co najwyżej dowody historyczne, jak najbardziej oczywiste, istnienia ugrupowań późniejszych, które polemizując ze sobą, głoszą się jedynymi i prawdziwymi spadkobiercami pierwotnych różokrzyżowców – jak na przykład AMORC, Anticus et Mysticus Ordo Rosae Crucis [Starodawny i Mistyczny Zakon Różokrzyża], którego pseudoegipską świątynię możecie jeszcze zwiedzić w kalifornijskim San José.”
– Umberto Eco
RÓŻOKRZYŻOWCY
A MASONI
I Manifest Fama Bractwa Różokrzyżowców (1614)
I MANIFEST
FAMA
Theatrum Chemicum Britannicum została opublikowana w 1652 roku. Jest to pierwsza taka kompilacja alchemicznej literatury w języku angielskim. Wiele z tekstów zawartych w Theatrum Chemicum Britannicum uprzednio nie było dostepnych dla szerszej publiczności – pojedyncze manuskrypty były przechowywane w prywatnych zbiorach. Selekcji tekstów dokonał Elias Ashmole.
THEATRUM
CHEMICUM
BRITANNICUM
Robert Fludd – angielski doktor medycyny, filozof, astronom, pisarz, zajmujący się m.in. studiowaniem ludzkiej psychiki, wybrany w 1609 roku do Royal College of Physicians(ang.). Wyznawca nauk różokrzyża i alchemik.
Fludd jest znany szerokiej (współczesnej) publiczności przede wszystkim ze swoich hermetycznych ilustracji.
ROBERT
FLUDD
Ilustracja autorstwa Roberta Fludda.
HARMONIA
MUNDI
Robert Fludd, Diagram operacji Natury.
DIAGRAM
OPERACJI
NATURY
“Utriusque cosmi historia…” to główne dzieło Roberta Fludda, wydane w 1617 roku.
utriusque
COSMI
HISTORIA
Wolnomularstwo, masoneria bądź sztuka królewska – międzynarodowy ruch społeczny o charakterze dyskretnym, mający na celu duchowe doskonalenie człowieka i braterstwa ludzi różnych religii, narodowości i poglądów, ruch etyczny, głoszący osiągnięcie celu dzięki przekazywaniu na drodze inicjacyjnej szczególnej metody wewnętrznego i społecznego rozwoju. Ruch ten charakteryzuje się istnieniem trójkątów masońskich, lóż wolnomularskich, obediencji oraz rozbudowanej symboliki i rytuałów. Masoneria obrosła licznymi legendami i bywa piętnowana przez rozmaite spiskowe teorie na swój temat. Nauka badająca historię wolnomularską i idee wolnomularskie nazywa się masonologią.
Wolnomularstwo nie jest jedną organizacją, lecz swoistym nurtem wyznającym pewne przekonania metafizyczne oraz dążącym do zmiany człowieka i społeczeństwa według zasad uznawanych przez masonów za ważne. Wolnomularstwo jest wewnętrznie bardzo zróżnicowane: tworzą je zarówno organizacje umiarkowanie liberalne, mistyczno-ezoteryczne, jak i konserwatywno-tradycjonalistyczne. Nie można wskazać uznawanego przez wszystkich wolnomularzy kierowniczego centrum, choć istnieją wspólne fora, federacje, które jednak na ogół skupiają organizacje najbardziej do siebie zbliżone. Wspólnym ideowym łącznikiem wszystkich organizacji masońskich jest przekonanie o konieczności pracy nad wewnętrznym rozwojem człowieka i społeczeństw – według zasad bliskich temu ruchowi – oraz imperatyw braterstwa – łączenia ponad podziałami (zwłaszcza religijnymi i politycznymi).
Masoneria, inaczej Sztuka Królewska, ściśle nawiązuje (w formie refleksji spekulatywnej) do źródeł hermetycznych, do alchemików, Templariuszy oraz Różokrzyżowców.
WOLNOMULARSTWO
WOLNOMULARSTWO
SPEKULATYWNE
WOLNOMULARSTWO
SPEKULATYWNE
POSZUKIWANIE
WIEDZY
źródło: Atalanta Fugiens, ilustracja Matthias Merian
TWORZENIE
ŚWIATA
źródło: Atalanta Fugiens, ilustracja Matthias Merian
TWORZENIE
CZŁOWIEKA
WEDŁUG
HERMETYSTÓW
źródło: Atalanta Fugiens, ilustracja Matthias Merian
NAUKA
I MAGIA
źródło: Atalanta Fugiens, ilustracja Matthias Merian
„Atalanta Fugiens – emblematy sekretów chemicznych natury…” (Oppenheim, 1617). Księga autorstwa Michaela Maiera z ilustracjami Matthiasa Merian’a, lekarza, maga i Różokrzyżowca.
ATALANTA
FUGIENS
HERMETYZM
I ALCHEMIA
W
DZIADACH CZ. III
źródło: Atalanta Fugiens (1617)
Rycina przedstawiająca symbolikę alchemiczną – Kruk (strażnik tajemnic) i Orzeł (odradzający się zwycięzca).
KRUK
I ORZEŁ
źródło: Atalanta Fugiens (1617)
Konrad (biały orzeł) pokonany przez czarnego kruka (tajemnicę istnienia):
„ To kruk olbrzymi – ktoś ty ? – ktoś ty, kruku ?
Ktoś ty ? – jam orzeł ! – patrzy kruk – myśl moją plącze !
Ktoś ty ? – jam gromowładny ! –
Spojrzał na mnie – w oczy mię jak dymem uderzył,
Myśli moje miesza – plącze (…)”
Mała Improwizacja, Dziady cz. III
MAŁA IMPROWIZACJA
I ALCHEMIA
W
DZIADACH CZ. III
„ Ty Boże, ty naturo! dajcie posłuchanie. –
Godna to was muzyka i godne śpiewanie. –
Ja mistrz !
Ja mistrz wyciągam dłonie !
Wyciągam aż w niebiosa i kładę me dłonie
Na gwiazdach jak na szklanych harmoniki kręgach.
(…) Kręcę gwiazdy moim duchem.”
Wielka Improwizacja, Dziady cz. III
WIELKA
IMPROWIZACJA
W
DZIADACH CZ. III
Ilustracje autorstwa Roberta Fludd’a z “Utruisque cosmi historia…” (1617)
robert fludd
UTRIUSQUE
COSMI
HISTORIA
MUZYKA
SFER
– HARMONIA
MUNDI
źródło: Utruisque cosmi historia… (1617)
KRĘGI
NATURY
źródło: Utruisque cosmi historia… (1617)
HIERARCHIA
SFER
(KRĘGÓW)
CELESTIALNYCH
(NIEBIESKICH)
źródło: Utruisque cosmi historia… (1617)
KRĘGI
MIKROKOSMOSU
(CZŁOWIEKA)
JAKO
CZĘŚCI NATURY
(MAKROKOSMOSU)
źródło: Utruisque cosmi historia… (1617)
W Wielkiej improwizacji w III części Dziadów (1832) Adama Mickiewicza Konrad kładzie swe ręce “na gwiazdach jak na szklanej harmoniki kręgach“.
HARMONIKA
SZKLANA
W
DZIADACH CZ. III
Instrument muzyczny z grupy idiofonów pocieranych. Jest to podłużna, najczęściej drewniana skrzynia na czterech nogach, wewnątrz której umocowanych jest współosiowo kilkadziesiąt szklanych talerzy (zwanych też kloszami), stanowiących zestaw wibratorów różniących się wielkością, strojonych chromatycznie. Za pomocą mechanizmu napędzanego pedałem są one wprawiane w ruch obrotowy. Dotknięcie wilgotną opuszką palca wirującego klosza wprawia go w drganie o częstotliwości zależnej od jego wielkości.
Harmonika szklana była znana zwłaszcza w Niemczech i Austrii, z której w XVIII wieku została przywieziona do Polski. Ostateczną formę nadał jej około 1762 roku Benjamin Franklin, który wprowadził w niej szereg ulepszeń. Na przełomie XVIII i XIX wieku była dość popularnym instrumentem;
HARMONIKA
SZKLANA
Amerykański polityk, drukarz, uczony, filozof i wolnomularz. Jeden z ojców założycieli Stanów Zjednoczonych.
Wynalazł okulary dwuogniskowe oraz nadał współczesny kształt instrumentowi harmonika szklana (glasharmonika). Uważany jest za wynalazcę piorunochronu. Odkrył także i opisał Golfsztrom. Ku jego czci jednostkę ładunku elektrycznego w układzie CGS nazwano franklinem.
Przez większość dorosłego życia był zaangażowanym wolnomularzem rytu szkockiego.
Przystąpił do loży Świętego Jana w Filadelfii w 1732, a w 1734 osiągnął w niej stopień wielkiego mistrza. W latach 1735–1738 był sekretarzem tej loży. W 1749 został wielkim mistrzem lóż Bostonu, w 1760 wielkim mistrzem prowincji Filadelfia, zaś w 1750 naczelnym mistrzem Wielkiej Loży Pensylwanii. Był także od 1782 mistrzem w loży Neuf Soeurs w Paryżu.
BENJAMIN
FRANKLIN
Benjamin Franklin grający na harmonice szklanej.
Adagio for Glass Harmonica, K 356, Wolfgang Amadeus Mozart (1756-1791) Dennis James, Glass Harmonica.
ADAGIO
NA
HARMONIKĘ
SZKLANĄ
źródło: Ars Lyrica Houston
Wielka improwizacja w inscenizacji Konrada Swinarskiego, wykonanie Jerzy Trela.
WIELKA
IMPROWIZACJA
– JERZY TRELA
źródło: Marek Kowalski
Wielka Improwizacja w wykonaniu Gustawa Holoubka w filmie Tadeusza Konwickiego “Lawa czyli opowieść o Dziadach Adama Mickiewicza” zrealizowanego w 1989 roku.
WIELKA
IMPROWIZACJA
– GUSTAW
HOLOUBEK
źródło: abstrakt2003
WIDZENIE
KSIĘDZA
PIOTRA
– DZIADY CZ. III
źródło: PolskaRacjaStanu
PROBLEM
POLSKIEGO
MESJANIZMU
źródło: Kanon21 Akademia
NARODZINY
POLSKIEGO
MESJANIZMU
źródło: Kanon21 Akademia
PRÓBY DEFINICJI
POLSKIEGO
MESJANIZMU
źródło: Kanon21 Akademia
W roku 1829 Adamowi Mickiewiczowi udaje się wyjechać z Rosji, z Petersburga, w czerwcu tego roku w Berlinie słucha wykładów Hegla, w sierpniu udaje się do Weimaru specjalnie aby spotkać się z Goethem ( z okazji jego 80-tych urodzin).
Jeden z największych pisarzy niemieckich J.W Goethe.
„Kto wiecznym dążeniem się trudzi, zbawion na wieki być może” – “Faust”
W latach 1791-1817 był dyrektorem teatru w Weimarze.
W styczniu 1780 r. wystosował Goethe pismo do ministra J.F. von Fritscha, czcigodnego loży „Amalia” w Weimarze z prośbą o przyjęcie do społeczeństwa wolnomularzy, uzasadniając ją pragnieniem „nawiązania bliższego kontaktu z osobami, które nauczył się cenić”. Inicjacja odbyła się w „noc świętojańską”, 23 czerwca 1780 r., w rok później, 23 czerwca 1781 r. został czeladnikiem, a 2 marca 1782 r. mistrzem.
Za dzieło masońskie uważa się przede wszystkim powieść: Lata nauki i lata wędrówki Wilhelma Meistra, a także Faust część II.
Goethe należał do masonerii Templariuszowskiej. Czy Mickiewicz prosił Goethe o rekomendację nie wiadomo… Wiadomo, że w 1832 roku ukończył Dziady cz. III (Dziady drezdeńskie). Później założył wraz z Andrzejem Towiańskim (fatalne) „Koło sprawy bożej”, ale to już inna historia…
MICKIEWICZ
I GOETHE
W roku 1980 została wydana niezwykła i znakomita książka Zdzisława Kępińskiego „ Mickiewicz hermetyczny”.
We wprowadzeniu Kępiński tak pisze: „Określenie „hermetyczny” przy nazwisku Mickiewicza – spotykane przez polskiego czytelnika niemal wyłącznie w sensie oznaczającym wiedzę przeznaczoną dla ściśle wtajemniczonych, dla innych zaś szczelnie zamkniętą – odnosi się w naszym zastosowaniu nie do owej ogólnej cechy leksykalnej, tylko do pewnego historycznie konkretnego nurtu myśli filozoficznej, zwanej hermetyczną od imienia jej starożytnego inicjatora czy też pierwszego kodyfikatora – Hermesa Trismegistosa.” I dalej na 370 stronach szczegółowo objaśnia tenże Hermetyzm Adama Mickiewicza. Swego czasu książka Kępińskiego wywołała „ trzęsienie ziemi” wśród mickiewiczologów i czytelników. Tezy Kępińskiego rzucają bowiem nowe światło na twórczość autora Dziadów i w sposób dobrze udokumentowany skłaniają do głębokiego poznania dział Mickiewicza. Co jest i cenne i inspirujące.
I jeszcze: „Kiedy w 1980 roku ukazał się Mickiewicz hermetyczny, uznano to za wielkie wydarzenie. Książka była zaskoczeniem dla środowiska literaturoznawców, a szczególnie badaczy polskiego romantyzmu. […] Pierwsze wrażenie było takie: wilk pojawił się w owczarni! Albo lis w kurniku! Bo wcześniej nikt tak o Mickiewiczu nie pisał. Wiele uwagi poświęcono czystości filomackich ideałów, nieszczęśliwej miłości, patriotyzmowi Wieszcza. Ale hermetyzm? Masoneria? Wiedza tajemna? Alchemia? Te zjawiska kulturowe nie były nigdy wcześniej kontekstem dzieł największego polskiego poety”, pisze profesor Andrzej Fabianowski we wstępie do nowego wydania pracy Zdzisława Kępińskiego. 39 lat po premierze Mickiewicza hermetycznego propozycja odczytania Ballad i romansów, Dziadów czy Pana Tadeusza przez pryzmat średniowiecznych traktatów alchemicznych nie przestaje budzić kontrowersji, a próba Kępińskiego wyjaśnienia tajemnicy liczby „czterdzieści i cztery” z użyciem magicznych kwadratów liczbowych zaskakiwać zuchwałością.”.
MICKIEWICZ
HERMETYCZNY
wyd. Państwowy Instytut Wydawniczy – PIW, 1980
Polecamy też wnikliwą lekturę powieści Umberto Eco „Wahadło Foucaulta” jakby satyrę na tajne stowarzyszenia, a jednocześnie syntezę wiedzy o hermetycznych korzeniach współczesnej kultury światowej.
„W porównaniu z nimi masoni działali niemal na widoku publicznym. Różokrzyżowcy swoje działania utrzymywali w tak głębokiej tajemnicy, że niewiele można o nich powiedzieć z całą pewnością.
Z 1614 roku pochodzi manifest Fama fraternitatis, a w 1615 roku ukazuje się drugi tekst – Confessio fraternitatis Rosae crucis: Ad eruditos Europae. W tych manifestach tajemnicze bractwo Różokrzyża ogłasza swoje istnienie, informuje o swoim mitycznym założycielu Christianie Rosenkreutzu i wyraża nadzieję, że powstanie w Europie stowarzyszenie, które wejdzie w posiadanie obfitości złota, srebra i drogich kamieni, żeby móc je rozdawać królom na ich potrzeby i słuszne cele.
W obu manifestach kładzie się nacisk na tajny charakter bractwa i na to, że jego członkowie nie mogą się ujawniać („nasza budowla, choćby nawet sto tysięcy osób widziało ją z bliska, pozostanie na wieki wieków nienaruszalna, niezniszczalna i ukryta przed nikczemnym światem”). Wzywa się jednak wszystkich europejskich uczonych do nawiązania kontaktu z adeptami towarzystwa:
Nawet jeśli na razie nie podajemy do wiadomości naszych nazwisk i dat naszych spotkań […] każdy, kto poda nam swoje nazwisko, będzie mógł z nami rozmawiać albo, w przypadku jakiejś przeszkody, porozumieć się z nami na piśmie (Fama..)”.
– Umberto Eco
WAHADŁO
FOUCAULTA
“(…) Słowa, które od niego zasłyszał: „Równyś duchowi, którego pojmujesz, nie mnie”, nie były dla Konrada dostatecznem ostrzeżeniem, chociaż on nie wziął swej mowy „z ksiąg, ani opowiadań… ani z czarodziejskich badań”, jak Faust z księgi Nostradamusa. Tu Konrad wyraźnie zaznacza swą różnicę z Faustem, który napróżno pytał o tajniki stworzenia Ducha ziemi. Ale poza tem łączy go z Faustem wstępnego monologu pogarda dla zapylonych książek, szkiełek, retort, instrumentów, z których pomocą można naturze wydzierać tylko cząsteczki potęgi; obaj pragnęli całości, choć w rozmaitych sferach, jakkolwiek i Faust prócz intellektualnych miał także aspiracje socjalne (…).
IMPROWIZACJA
KONRADA
JAKO
ODA
FILOZOFICZNA
Link do pobrania dokumentu PDF
z pełnym tekstem
DZIADY
HERMETYCZNE
źródło: Drama kanał
